گزارشی از برنامه‌ی پژوهشی استادمحمدرضا شجریان در سالن رودکی تهران، ۲۳ مهرماه ۱۳۷۸

   استاد شجریان در آغاز جلسه با مروری بر گفته‌های جلسه‌ی پیشین،‌ به جمع‌بندی مطالب پرداخت و سپس با انتقاد از کسانی که بدون داشتن صلاحیت لازم درباره‌ی دقایق آواز اظهار نظر می‌کنند و به بحث در زمینه‌ی آواز و شیوه‌های بهره‌گیری از صدا پرداخت:

   [استاد محمد رضا شجریان] مهم این است که چگونه از صدا به درستی و بر اساس معیارهای اصیل استفاده کنیم و به آن حالت و رنگ بدهیم. صدا باید طبق قاعده‌ی خاصی از تارهای صوتی به سینوس‌ها هدایت شود. صدا باید ساخته و پرداخته شود صرف‌نظر از رنگ و جنس و زیر و بمی‌آن، از وسعت لازم برخوردار باشد. در مجموع ساختمان فیزیکی حنجره، سینوس‌ها و ... تعینن‌کننده‌ی صدای خواننده‌اند که در اکثر موارد اکتسابی‌ست. خواننده باید بتواند صدای خود را به‌خوبی از طریق تارهای صوتی حنجره و سینویس‌ها به دهان هدایت کند و در آن‌جا آن‌را کاملاً ساخته و پرداخته کند. در مرحله‌ی بعد، حالت اجرا، کشش‌ها و نوانس‌ها باید به‌خوبی و به‌درستی رعایت شوند و زمان‌بندی، متر و سرعت آواز مورد توجّه قرار گیرند.

   استاد شجریان آن‌گاه مراحل مختلف صداسازی را در آواز ایران به این شرح بیان کرد:

-- بهره‌گیری از صدا و ظرفیت‌های آن
-- ساختن صدا در دهان
-- رعایت حالت‌ها و کشش‌ها
-- زمان‌بندی، متر و سرعت آواز
-- توجّه به ریتم و تناسب کشش‌ها و نت‌ها
-- نحوه‌ی ادای جمله‌بندی
-- صورت‌بندی و ایجاد بهترین فرم (که به سلیقه‌ی فرد بستگی دارد)
-- نحوه‌ی به‌کارگیری تحریرها و غلت‌ها
-- آشنایی با شعر و نحوه‌‌ی ادای مفاهیم شعر
-- برقراری ارتباط لازم میان شعر و آواز و تحریر پس از آن
-- ارتباط تحریر پیش از شعر
-- تناسب میان زیر و بم خواندن و موارد دیگر

   و سپس به مشخصات و خصوصیات یک خواننده پرداخت و موارد زیر را شرط ضروری برلی خواننده شدن دانست:

-- داشتن صدای مناسب
-- گوش حساس
-- هوش و استعداد موسیقایی
-- عشق و پشتکار
-- آموزش و انتخاب استاد و راهنما
-- محیط و وقت کافی برای تمرین
-- درک و مهارت حفظ ریتم و متر و زمان‌بندی آواز
-- خلّاقیت و ابداع
-- داشتن اعتماد به نفس
-- اطلاعات ادبی و فرهنگی
-- اخلاق و منش انسانی

استاد آن‌گاه به شرایط مهم خوانندگی پرداخت:

   یکی از شرایط مهم خوانندگی، داشتن گوش حساس است، طوری که خواننده بتواند هم‌نوا و هماهنگ با ساز به اصطلاح "ژوست" بخواند. در یک مقایسه‌ی کلی کار خواننه سخت‌تر از نوازنده است. چراکه ساز نوازنده پرده‌بندی دارد و در نیتجه او می‌تواند بر اساس موازین پرده‌ها انگشت‌های خود را تنظیم کند و ساز را به صدا دربیاورد اما خواننده تقریباً ملاک و معیار عینی و مشخصی در اختیار ندارد و صرفاً باید ذهنش را با نغمه‌ی ساز یا مایه‌ی مورد نظر کوک کند و مشخص است که ذهن و گوش و حنجره‌ی او تا چه حد آسیب‌پذیرند. در هر حال، گوش حساس و قوی یکی از ظرایط موفقیت خواننده و به طور کلی هر موزیسین است.

   علاوه بر حساسیت گوش، خواننده باید بر ریتم مسلّط باشد و بتواند ریتم را تار آخر حفظ کند. در آواز ایرانی‌هم، ریتم وجود دارد و ریتم در واقع همان زمان کشش نت‌ها و طمأنینه بر اساس میزان و معین و مشخص است. خوانندگان قدیم اغلب سرعت آوازشان بیشتر بود. یعنی آواز را با ریتم تندتری می‌خواندند اما به تدریج این ریتم کندتر شده‌است. در هر حال، هر دو در جای خود زیبا هستند. آن‌چه مهم است حفظ تناسب و ریتم آواز و تناسب میان شعر آواز و تحریر آن است، چه تحریر فرود و چه تحریر فراز (بالا رونده).

   متأسفانه برخی خوانندگان فکر می‌:نند هرچه بیشتر تحریر بدهند بهتر است، در حالی‌که چنین نیست و به تعبیر تاج اصفهانی تحریر نمک آواز است. وقتی خواننده تحریر می‌إهد باید ظرافت و توان نوازنده را هم در نظر بگیرد. چون همه‌ی نوازنده‌ها از قدرت و توان کافی برای جواب دادن برخوردا نیستند. به‌طور کلّی نوازندگان بر دو دسته‌اند: تک‌نوازان و هم‌نوازان که همان نوازندگان ارکستر یا گروه هستند.

   در موسیقی ایرانی جواب آواز اهمیت ویژه‌ای دارد و نوازنده (هم‌نوازان آواز) باید قادر باشد جمله‌بندی‌ها و تحریرها و تکیه‌ها و حالت‌های خواننده را عیناً‌ یا به طرزی بدیع و مناسب (براساس سنت) جواب بدهد. چنین نیست که هر کس نوازنده‌ی خوبی بود می‌توان جواب آواز هم بدهد. خیر، چنین خبری نیست و معدودند نوانزندگانی که از عهده‌ی جواب‌گویی به خواننده برآیند. برای نمونه جلیل شهناز تسلط بی‌مانندی در جواب آواز دارد و همکاری او با تاج اصفهانی یکی از شگفتی‌های ارتباط خواننده و نوازنده است و در تاریخ صد و پنجاه ساله‌ی ضبط موسیقی ایرانی نظیر و بدیل ندارد. جلیل شهناز با چنان دقّت و مهارتی با تاج هم‌نوا می‌شود که انسان در شگفت می‌ماند که چگونه تمامی‌حالت‌ها، حس‌ها، تحریرها و تکیه‌های تاج اصفهانی موبه‌مو و با دقت و ظرافت جواب داده می‌شود. چنین قابلیتی را من در هیچ نوازنده‌ای ندیدم. البته نوازنده‌ی خوب زیاد داریم اما این توانایی منحصر به شهناز است. بعضی از نوانزدگان هم هستند که معتقد به پاسخ‌گویی دقیق و مو‌به‌مو نیستند و این کار را کسر شأن خود می‌دانندکه دنباله‌رو خواننده باشند. در هر حال این یک سنت دیرپاست و من کاری ندارم که این گروه نوازنده‌ها واقعاً از عهده‌ی این کار دشوار برمی‌آیند یا در واقع ناتوانی خود را پرده‌پوشی می‌کنند. نوازنده هم باید متر آواز را رعایت کند و جواب تند و کند نشود. یکی از نکات مهمی که باید بر آن تأکید کنم همین هماهنگی و تناسب است ک ه بحث دقیق و موشکافانه‌ی آن بماند.

یکی از مهم‌ترین شرایط هر هنرمند موسیقی ایرانی، داشتن پشتوانه‌ی فرهنگی‌ستو تا خواننده یا نوازنده از خصلت‌های اخلاقی و هنری برخوردار نباشد و آن "آن" پنهان که حافظ "لطیفه‌ی نهانی" خوانده است بی‌بهره باشد، نیم‌تواند به جایگاه حقیقی یک هنرمند راستین برسد. در واقع آن عطر وجودی هنرمند است که تأثیر شایسته‌ای در مردم جامعه می‌گذارد و مقبول طبع صاحب‌نظرات می‌افتد. او اگر پشتوانه‌ی اخلاقی و انسانی نداشته‌ باشد، حتّی اگر موقتاً موفق شد، ماندگار نخواهد بود.

   در این هنگام استاد شجریان به تشریح ویژگی‌های صدا و کیفیت آن پرداخت و سپس به پیشنهاد نوربخش قرار شد چند نفر از هنرجویان آواز بخوانند و استاد به نقد و بررسی کارهای آنان بپردازد. شجریان با اشاره به دشوار بودن پیشنهاد نوربخش و این‌که خواندن در حضور جمع چندان آسان نیست به قول حافظ استناد کرد که:

بیار باده و اول به دست حافظ ده        به شرط آن‌که ز مجلس سخن در نرود

   و از حضار خواست که انتقادها در چارچوب مجلس باقی بماند. در این هنگام یکی از هنرجویان غزلی را در سه‌گاه خواند. استاد شجریان با بررسی صدا آواز او اظهار داشت:

   خواننده هم باید مانند نوازنده، همه‌ی نت‌ها را از بم تا زیر امتحان کند و در آن مهارت یابد، چون غالباً یکی دو نت در وسط آواز است که مشکل ایجاد می‌:ند. بنابراین باید همه‌ی نت‌ها به دقت کنترل و تمرین بشوند. استاد با اشاره به حساسیت تارهای صوتی از هنرجویان آواز خواست تا بر اساس طبیعت و قابلیت‌های صدا‌ی‌شان عمل کنند و به حنجره‌شان فشار نیاورند، چون اگر [تارهای صوتی] تغییر فرم بدهند و آسیب ببینند دیگر‌ترمیم نمی‌شوند.

   بعد یکی دیگر از هنرجویان آوازی در چهارگاه خواند.
استاد شجریان به پرهیز غذایی و ممنوعیت‌های غذایی اشاره کرد و گفت:

   بعضی مواد نمک‌سود مانند دوغ، زیتون‌پرورده، پسته و خشک‌بار برای صدا مضراند و پیاز و مواد سدیم دار تارهای صوتی را تنبل و خرفت می‌کنند و فضارهای عصبی نیز بر صدای خواننده تأثیر منفی می‌گذارند.

از نکاتی که استاد به خوانندگان جوان توصیه کرد،‌خواندن آواز مقابل آینه بود. او گفت:

   سعی کنید جلوی آینه آواز بخوانید تا حرکات چهره و رفتارتان کنترل شود. برخی خوانندگان در تحریرهای "آ، او، ای" مهارت خاصی دارند. مثلاً گلپایگانی در تحریر "او" مهارت خاصی بسیاری داشت و خوانندگانی چون سیدعلی‌اصغر کردستانی و ذبیحی در تحریرهای "ای" مهارت داشتند. در هر حال خواننده باید بتواند در همه‌ی انواع تحریرها تمرین و ممارست کند.

   در پایان نکات دیگری نیز در مورد شیوه‌ی خواندن و ادای تحریر بیان داشت، از جمله این‌که فرم و حالت صدا در تمام مدت حفظ شود و صدا در اوج از حالت طبیعی خارج نشود.

   این مجلس صمیمانه و پرشور که در آن استاد شجریان، اندایشه‌ها، تجربه‌ها و تأملات خود را طی نزدیک به نیم قرن کار و تلاش بیان می‌کرد در میان تحسین و ستایش حضار پایان یافت. بی‌تردید تدارم چنین همایش‌هایی در تحکیم بنیان‌های موسیقی و سنت‌های قدیم هنری بسیار راه‌گشا و ثمربخش خواهد بود.

منبع: کتاب لطیفه‌ی نهانی