آوازهای ماندگار ◊ محمد محجوب *
مهرماه حال و هواى خاص خود را دارد. شروع پاییز، آغاز مدارس و دانشگاهها براى بسیارى معنى بهار هم مىدهد! براى علاقهمندان هنر آواز و موسیقى کلاسیک ایران نیز مهر مصادف با تولد مشهورترین خوانندهی معاصر ایران، یعنى محمدرضا شجریان است.
اول: شهرت و حضور اجتماعى یک شخص در جامعه مدیون عوامل متعددى است. رسانه در این میان نقش مهمى بر عهده دارد. شهرت بازیگران سینما، فوتبالیستها و بازیگران تلویزیون و خوانندگان موسیقى پاپ در بستر چنین رویکردى، بدیهى و اجتنابناپذیر است؛ اما درصد فراوانى بالا در بستر جامعه براى یک خوانندهی آواز موسیقى کلاسیک جالب توجه است و نیاز به تحلیل و بررسى دارد. اما عوامل متعدد نظیر شرایط موسیقى در دوران اولیهی انقلاب و دههی شصت، حضور مستمر و چشمگیر در بیش از سه دهه، همکارى و ارتباط مداوم با شاخصترین اساتید موسیقى، ویژگیها و خصوصیات فردى از جمله عواملى است که شجریان را به یک چهرهی محبوب، مشهور و مردمى بدل کرده است.
دوم: توان و تسلط شجریان بر رموز و دانش آوازى در موسیقى ایران بىنظیر و مثالزدنى است. او با بهرهگیرى از اساتید بزرگى نظیر «عبدالله دوامى» و «نورعلى برومند» و با دقت و پشتکار در شناخت مکاتب آوازى مختلف، به توانایى قابلتوجهى در آواز دست یافته است. شاید در روزگار ما کمتر کسى چون او به دانش آواز، شناخت مکاتب مختلف و توانایى ارائهی آواز در سبکها و حالات مختلف دست یافته باشد. او بهخوبى امکانات و نحوهی ارائهی هر شیوه و سبکى را شناخته و در آواز خود از آنها بهره گرفته است. در مراحل آغازین، هر چند آواز او متأثر از خوانندگان مشهور آن زمان رادیو بوده است، اما بهتدریج به سبکى منحصر بهفرد که بهنوعى مجموع شیوهها و سبکهاى گذشته است، دست یافته و استقلال خود را حفظ کرده است. نمونهی آوازهاى ارائهشدهیى نظیر «نوا (مرکبخوانى)»، «آستان جانان»، «بیداد»، «نیستون آذرستون»، «راستپنجگاه»، «چشمهی نوش»، «معماى هستى»، «بىتو بهسر نمىشود»، «همایونمثنوى» و «دستان» همه با آهنگسازى بزرگانى چون «مشکاتیان» و «لطفى» و نوازندگى آنان و دیگرانى از نسلهاى قبل یک مرجع مهم آوازى در موسیقى ایرانى محسوب مىشوند. آوازهایى که ویژگیها و خصوصیات جالبتوجهى چه به لحاظ توان و تسلط فردى و چه به لحاظ گسترش رپرتوار آوازى موسیقى کلاسیک ایران ایفا مىکنند. خلاقیت و دانش آوازى، شناخت ادبیات و تلفیق شعر و موسیقى، سایر جنبههاى این استاد مسلم آواز است.
سوم: چهرهی ماندگار و شاخص شدن فرد در هر پدیدهیى به خصوصیات اجتماعى، جامعهی مورد نظر و شرایط درونى-بیرونى فرد مربوط است. اما آنجا که این چهرهی اسطورهاى سایهاش را بر وجوه مختلف یک پدیده مىگستراند، مىتواند نکات مثبت و منفى فراوانى را یدک کشد تا موضوعاتى مهم و قابل بررسى را پدید آورد. شاخص شدن شجریان در آواز نیز با این موارد روبهروست. او هنر آوازخوانى را ارتقاء بخشیده و میزان علاقهمندى و توجه به این شاخهی مهم از موسیقى ایرانى را بهشکلى دقیقتر و عمیقتر تکامل بخشید. این همه شهرت، اعتبار و ماندگارى او در آواز، سبب رکود و یکسانانگارى در نسلهاى پیشین شد. تنها صداى شناختهشده، مرجع و قابل شنود در جامعه، صداى شجریان بود. از اینرو، همگان سعى در کپىکارى، نه تنها به لحاظ شیوه و سبک که حتى در نحوهی خروج صدا و تلفظ واژهها داشتند و گاه حتى به تقلید صدا روى آوردند. این موارد، دامنهی صوتى، سبکهاى اجرایى و تنوع صدایى را با محدودهیى مواجه کرد تا آواز در انحصار بزرگترین خوانندهی موسیقى ایران بماند و سایرین مقلدانى بیش جلوه نکنند. البته دیگرانى هم بوده یا هستند که شیوه و گونهیى دیگر آواز بخوانند، اما دامنهی اعتبار و اهمیتشان چندان گسترش نیافت و در مورد برخى نیز شیوهی آوازخوانى و توان و تسلطشان چندان چشمگیر و قابلدفاع نبود که جریانى ایجاد کند و تأثیرى در عرصهی موسیقى بر جاى گذارد. اشکال طرح شده از حیطهی اختیار شجریان خارج است. چه حتى او ممکن است به رشد و اعتلاى آواز و ادامهی تحرک و پویایى آواز در نسلهاى بعدى خود اندیشیده باشد، اما بههر حال سایهی او آنقدر سنگینى داشته تا همچنان بهعنوان مرجع آوازى حتى به لحاظ زیباشناسى موسیقى، حضور خود را بگستراند.
چهارم: پژوهش و نگارش در حوزهی آواز بسیار کممرجع و کمحجم بوده است. لزوم توجه افزونتر در این شاخه از موسیقى، بهخصوص بهواسطهی معضلات و مشکلاتى که پارهیى از آنها طرح شد، غیر قابل انکار است. شجریان بهعنوان یک مطلع و آگاه بر دانش آوازى با توجه به شناخت و دانشى که از مکاتب و شیوههاى آوازى دارد، مىتواند نسبت به گسترش شناخت سبکها و شیوههاى آوازى سهمى افزون داشته باشد. شهرت و اعتبار او نیز در این زمینه بسیار راهگشا است. او مىتواند از این جنبهی خود بهره جوید تا شیوهی بزرگانى چون «اقبال آذر»، «ظلى»، «طاهرزاده»، «نکیسا» و «سلیمان امیرقاسمى» هیچگاه فراموش نشود.
* روزنامهی «ایران»، شمارهی ۳۲۸۰، پنجشنبه ۲۱ مهرماه ۱۳۸۴، صفحهی ۱۵
[شناسه: ۷۶۲] نسیم شمال
یکشنبه ۳۱ شهریور ۱۳۸۷ ساعت ۱۹:۲۵
۰
با سلام
ارزو داشتم شخصا و حضوری این روز را به استاد تبریک می گفتم اما...
خوشحالم سایت شجریانی هایی هست که این کار را بکنم
با تمام وجودم که سراسر عشق به این صدای اسمانیست این روز را به سلطان اواز ایران .
به خانواده ی ایشان و به همه ی عاشقان این صدا تبریک می گویم.
افتخار همه افاقی...
[شناسه: ۷۶۳] pegah
یکشنبه ۳۱ شهریور ۱۳۸۷ ساعت ۱۹:۵۱
۰
[شناسه: ۷۸۲] علیرضا
دوشنبه ۱ مهر ۱۳۸۷ ساعت ۱۳:۲۴
۰
با سلام
ضمن سلام به استاد بزرگ و خسرو آواز ایران تولد ایشان را به خانواده محترمشان تبریک گفته و از همین جا میگویم که صد سال به این سالها انشاالله .
و اما بعد هم تولد بزرگ استاد موسیقی ایرانی را به همه شجریانی ها و آنهاییکه از ته دل ایشان را دوست دارند تبریک می گویم .
چون دسترسی به استاد نیست یک گل هدیه اش می کنم .
[شناسه: ۷۹۷] سمیرا
سهشنبه ۲ مهر ۱۳۸۷ ساعت ۱:۵۱
۰
با سلام
از صمیم قلب این روز به استاد و تمام دوستدارانشون تبریک می گم ....
کاش می شد یک جشنی به این منظور در ایران برگزار بشه !!!!!!!
با آرزوی سلامتی برای استاد آواز ایران
[شناسه: ۸۱۸] جواد یعقوبی
سهشنبه ۲ مهر ۱۳۸۷ ساعت ۱۳:۲۳
۰
دوست همراه "sanam" برای بنده هم البته الان سوال شد ، چون در این مورد چیزی نشنیده ام...
تنها اجرایی که بنده از این اثر زیبا شنیده ام ، اجرای گروه "کامکارها" در آلبوم "گل نیشان" است....
[شناسه: ۸۴۷] محمدرضا
چهارشنبه ۳ مهر ۱۳۸۷ ساعت ۱۴:۰
۰
با سلام و عرض تبریک....به عنوان کسی که خود را دلباخته ی نه فقط صدا بلکه منش و آیین انسانی استاد می دانم این روز رو به جامعه ی انسانهای جهان تبریک میگم
استاد عزیزم زنده و پاینده باشی
[شناسه: ۸۶۶] پائیزتهرانی
چهارشنبه ۳ مهر ۱۳۸۷ ساعت ۲۳:۵۶
۰
درود خدا برهمه آنها که استاد شجریان را میفهمند ودرود خداوند برشما که این مطالب زیبا را چاپ کرده اید . باور کنید ما با داشتن حضرت حافظ و استاد شجریان آدمهای خوشبختی هستیم فقط به شرط آنکه از نفسانیات و مقولات حیوانی فاصله گرفته باشیم وبتوانیم اینها رابفهمیم.
[شناسه: ۹۶۳] سعید
دوشنبه ۸ مهر ۱۳۸۷ ساعت ۲۱:۵
۱
" نغمه سر کن که جهان تشنه ی آواز تو بینم چشمم آن روز مبیناد که خاموش در این ساز تو بینم " سلام به استاد شجریان که اکنون تمام لحظاتم پر از اوست و سالگشت تولدش فرخنده باد .
[شناسه: ۱۲۵۹] مصطفی
چهارشنبه ۱ آبان ۱۳۸۷ ساعت ۲:۲
۰
این روز را به استاد و خانواده محترم ایشان و همه ی دوستدارانش تبریک میگم . در ضمن از استفاده ی بجای اقا سعید از بیتی که استاد خودشون هم اجرا کردن در این مناسبت لذت بردم
زادروز استاد آواز ایران ● ۴
